ΤΟ ΤΡΑΓΙΚΟ ΣΤΟ
ΣΤΟΧΑΣΜΟ ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΜΑΛΕΒΙΤΣΗ
Ο κόσμος ο απέραντος αναιρείται σε κάθε
σημείο του. Ο χρόνος ο ατελεύτητος αναιρείται σε κάθε στιγμή του. (Η Τραγωδία της
Ιστορίας, σελ.29).
Ο στοχασμός του αείμνηστου φίλου και πρωτότυπου
στοχαστή δεν είναι συνέπεια μιας έστω και εκτεταμένης ευρυμάθειας, αλλά ζείδωρη
πνοή ενός πνεύματος το οποίο κοσμούταν με σπανιότατες πνευματικές χορδές ως
αύρες του πνεύματος.
Είναι οπωσδήποτε βέβαιο πως ο στοχασμός του
Μαλεβίτση αρδεύτηκε απ’ τον πλούτο της φιλοσοφίας, της λογοτεχνίας, της
ποίησης, των μεγάλων εμπνοών των κλασικών πολιτισμικών δώρων, αλλά προσέγγιση
της τόσο σημαντικής προσφοράς του απαιτεί περαιτέρω εμβάθυνση στις προσωπικές
του θεωρήσεις οι οποίες δεν είναι δοξογραφικές επινοήσεις, αλλά σπάνιες
εισβολές στα έγκατα του ανθρωπίνως υπάρχειν, κάτι που τις στέφει με οικουμενική
εμβέλεια. Αναφέρουμε ενδεικτικά την αναστροφή του στο λειμώνα των υπαρξιακών
φιλοσόφων, στις μεγάλες πηγές της μυθικής έκφρασης τόσο της ελληνοευρωπαϊκής
όσο κι της ανατολικής σοφίας, στους υπέροχους λειμώνες της λογοτεχνίας και
ιδιαίτερα της ποίησης, σε φιλοσοφικές θεωρήσεις της ιστορίας, κ. ο. κ. Αυτή η
θαυμαστή μαθητεία του στοχαστή δεν ήταν παρά δημιουργικά εναύσματα απ’ τα οποία
αναδύθηκε ο ελεύθερος, δημιουργικός και καθυποβάλλων στοχασμός του.
Υπ’ αυτές τις προϋποθέσεις είμαστε σε θέση να
εκτιμήσουμε τις βαθυστόχαστες αναλύσεις του τις σχετικές με το τραγικό αίσθημα
της ζωής[1] και
μάλιστα μακριά απ’ τους πειρασμούς του παντραγισμού ή των φυσιοκρατικών
θεωρήσεων που παραδίδουν άκριτα το στοχασμό σε επιπόλαιες ψευδοεπιστημονικές
αναλύσεις.
*
Δεν επεκτεινόμαστε λεπτομερώς στις προκείμενες του στοχασμού του Μαλεβίτση,
οφείλουμε όμως να επιψεύσουμε με προσοχή
κάποιες προϋποθέσεις για ουσιαστική προσέγγιση του θέματος.
Οι όροι μυθικότητα,
εκμύθευση, πνευματική ενέργεια, πραγματικότητα, ύπαρξη, μακαριότητα του υπάρχειν,
όλβος αλλά και τραγικότητα, τραγωδία, συνιστούν πυλώνες προσέγγισης και σε
αυτό το σημείο, χωρίς ιδιαίτερες αναλύσεις, κάτι που θα μας απομάκρυνε απ’ τη
συγκεκριμένη θεματική μας, οφείλουμε να διαπιστώσουμε πως, σε αντίθεση με την
αναστροφή με τον όρο έννοια απ’ τον οποίο προκύπτει η ίδια η δομή της
επιφάνειας, κάθε ενέργειά μας, ο όρος ο οποίος ‘’αντιτάσσεται’’ είναι η
μυθικότητα και μάλιστα μακριά από κάθε ειδωλική εκτροπή.
Ο άνθρωπος, μας λέγει ο στοχαστής μας είναι έμμυθο
ον για να συνεχίσει: Ο μύθοι είναι ισχυρότεροι απ’ την ιστορία, δεδομένου ότι
δεν υπάρχει ιστορία χωρίς τις μυθικές προκείμενες. Φυσικά το λέγειν των μύθων,
και εννοούμε τους μεγάλους κοσμογονικούς και ανθρωπολογικούς μύθους όλων των
πολιτισμών, υποκρύπτει το μύθημα, κάτι που δημιουργεί κάθε αξιόλογη πνευματική
προσπάθεια.
Για να κατανοήσουμε αυτήν την παράδοξη με την πρώτη
ματιά διαπίστωση, οφείλουμε να πούμε πως συνεχόμαστε απ’ την συμβολική έκφραση:
Ό,τι αισθανόμαστε, αντιλαμβανόμαστε, κρίνουμε κ. ο. κ., εκφράζεται συμβολικά,
απ’ την απλή έκφραση-γλώσσα, μέχρι και την αυστηρή επιστημονική έκφραση.
Συμβολική επομένως κάθε έκφραση διαλαμβάνει και την ‘’ιστορική’’ διάπτυξη του
τραγικού το οποίο δεν ταυτίζεται με τις τραγωδίες, αν οι τελευταίες δεν είναι
συμβολικές και δεν εδράζονται στην έμμυθη κατάσταση του ανθρώπου, στην εκμύθευση
του μη εξαντικειμενίκευσιμου τη έμμυθης κατάστασής μας. Ας δούμε όμως πριν
προχωρήσουμε κάτι σημαντικό.
*
Το ανθρώπινο ον αναδύεται κοσμημένο με την όλβια
κατάσταση, με μια μακάρια παιδικότητα-αθωότητα καθόσον καταγωγή του δεν είναι η
τυφλή διαδικασία του ισχύοντος στην πραγματικότητα, της ορθής κατά το δυνατό
λογικότητας. Λογικό είναι, νομίζουμε, το πραγματικό, αλλά αυτή η διαπίστωση
πάσχει εξαρχής, αφού απόλυτη λογική αλήθεια δεν εξορύσσεται και αυτό
διαπιστώνεται απ’ το πλήθος των λογικών θεωριών. Εξάλλου, η αέναη μεταβολή των
στοιχείων και των καταστάσεων, δεν προσφέρει δυνατότητες για έγκυρη θεώρηση του
συμβαίνοντος[2].
Αντίθετα, το ουσιωδώς συμβαίνον δεν είναι παρά
υπερβατική μαρτυρία, ειρηνική έκσταση του συμβαίνοντος το οποίο δε συναντάται
στο φυσικό κόσμο, το οποίο είναι κατά βάση άρρητο. Μία μακάρια έλλαμψη
διαζωγραφίζει την ύπαρξη η οποία βρίσκεται στη μεθόριο ανάμεσα στο χρονιζόμενο
και στο απόλυτο που είναι η πηγή.
Σε αυτό το σημείο όμως αναδύεται το τραγικό αίσθημα
της ζωής.
Ριγμένη η ύπαρξη στον έγχρονο βίο εμβιώνει την
κατάστασή της έμμυθα: Η πεμπτουσία του υπάρχειν της, το οντικό της θεμέλιο
δηλαδή δεν εκφράζεται παρά μυθικά, έμμυθα κατά τον στοχαστή φωτίζοντας τις
όντως μυθικές εκφράσεις και ζωοποιώντας τις.
*
Ήδη, η μακαριότητα του υπάρχειν δοκιμάζεται και αυτό
φανερώνεται στην τραγωδία της ιστορίας, ό,τι απογοητεύει την πληττόμενη ύπαρξη[3] η οποία
τείνει συνήθως στον εναγκαλισμό της με τη λεγόμενη ιστορικότητα, μητέρα του
λογικά εκφράζεσθαι εις βάρος της μυθικότητάς της.
Ήδη είμαστε σε θέση να διίδουμε όχι μόνο την
τραγωδία της ιστορίας, αλλά και την τραγικότητα της ίδιας μας της ύπαρξης και
θα λέγαμε, ίσως υπερβάλλοντας, πως η τραγικότητά μας συνιστά τη ρίζα του
εγχρόνως υπάρχειν[4],
χωρίς ωστόσο να οδηγεί στον παντραγισμό.
Περιήγηση
στις τραγωδίες προδίδει του λόγου το αληθές. Ο Μαλεβίτσης μελέτησε κατά βάθος
όχι μόνο τους απαράμιλλους Αρχαίους τραγικούς προσεγγίζοντας την οσιρική τάξη
αλλά και ανατολικούς μύθους οι οποίοι με βαθύτητα αναστρέφονται με το τραγικό
αίσθημα της ζωής, θητεύοντας επίσης στον μεγάλο Όμηρο και στο τραγικό που
υποκρύβεται και στην καρδιά του επικού, αλλά και στη νεώτερη τραγική παράδοση
αρχής γενομένης απ’ τον Σαίξπηρ και τους γνωστούς βόρειους και γερμανούς (Αυτό που για την εξωτερική οντολογική
περιοχή ονομάζεται πραγματικότητα, το
αντίστοιχο της εσωτερικής οντολογικής
περιοχής ονομάζεται μυθικότητα… Η μυθικότητα περιλαμβάνει και το μέρος εκείνο
της φιλοσοφίας, το οποίο δεν προκύπτει από τη δραστηριότητα του λόγου, αλλά
προέρχεται από τη μυθική συνείδηση. Κι ωστόσο εδώ απαιτούνται δραστικές
εξηγήσεις. Τι ενώνει το παραμύθι, τη μυθολογία, τη θρησκεία και την φιλοσοφία,
έστω κατά ένα μέρος; Ότι όλα αυτά
είναι προϊόντα αρχετυπικών
μορφωμάτων της ψυχής. Οποιαδήποτε
φανέρωση εννοίας βεβαιώνει την ύπαρξη
της πραγματικότητας…στη μυθικότητα κινείται ο κόσμος των συμβόλων. Στην
πραγματικότητα κινείται ο κόσμος των εννοιών.. Το δεδομένο της μυθολογίας είναι
τα ίδια τα αρχέτυπα, ενώ το δεδομένο της πραγματικότητας δεν είναι οι έννοιες
το οποίο υπάρχει και χωρίς αυτές… Και ο φωτισμός που τα τελειώνει είναι το
πνεύμα.. Το πνεύμα είναι η κατεξοχήν ζωή, η ζωή της αιωνιότητας, όχι των
εννοιών , με την οποία έρχεται σε προσωπική σχέση ο έμμυθος άνθρωπος.)
δραματουργούς, όπως και οριακούς μυθιστοριογράφους
για να επιβεβαιώσει τις προσωπικές του εκτιμήσεις.
*
Ωστόσο, το τραγικό αίσθημα-κατάσταση, επιβεβαιώνει
ένα προνόμιο της χρονιζόμενης ύπαρξης[5]:
Δημιουργεί την έμμυθη συνθήκη αυθεντικής της ύπαρξης κι αυτό ταυτίζει το έμμυθο
όχι με το μυθομανές, ο άνθρωπος είναι μυθοδίαιτος, κατά το ότι για να
εκφράζεται αυθεντικά, υπερβαίνει τη νομιζόμενη λογική ως αποκλειστική μαρτυρία
του αληθεύοντος, για να ζωοποιεί την τραγική του όψη στην οποία είναι ριγμένος
ως ύπαρξη η οποία είναι άπειρη εν πεπερασμένω. Ήδη η τραγικότητα εκφράζεται
αναπόφευκτα έμμυθα και εδώ συναντάμε όλες τις πνευματικές δημιουργίες, όπως η
λογοτεχνία σε όλες της τις μορφές, η καλλιτεχνική δημιουργία και το ηθικό
αίσθημα της ζωής που δεν προκύπτουν λογικά.
Είναι αποκαλυπτικό: Το πνεύμα
φανερώνεται μυθικά, πράγμα που σημαίνει συμβολικά και αυτό υπερβαίνει όλες τις
συμβατικές προοπτικές της λεγόμενης λογικής, προοπτικές οι οποίες είναι πάντα
αναστρέψιμες... Οποιαδήποτε φανέρωση
εννοίας βεβαιώνει την ύπαρξη της
πραγματικότητας…στη μυθικότητα κινείται ο κόσμος των συμβόλων. Στην
πραγματικότητα κινείται ο κόσμος των εννοιών.. Το δεδομένο της μυθολογίας είναι
τα ίδια τα αρχέτυπα, ενώ το δεδομένο της πραγματικότητας δεν είναι οι έννοιες
το οποίο υπάρχει και χωρίς αυτές… Και ο φωτισμός που τα τελειώνει είναι το
πνεύμα… Το πνεύμα είναι η κατεξοχήν ζωή, η ζωή της αιωνιότητας, …με την οποία
έρχεται σε προσωπική σχέση ο έμμυθος άνθρωπος.
*
Ας προσεγγίσουμε όμως επισκεπτόμενοι κατά το δυνατό
την έννοια του τραγικού[6] όπως
αναδύεται απ’ τις προκείμενες τις οποίες επισημαίνει ο στοχαστής μας. Το
έμμυθον, το μυθοδίαιτον του ανθρώπου δεν είναι μία ειδωλική αρχετυπική
κατάσταση, αλλά η οντική μας φύση η οποία, χωρίς να παραβλέπει τις προσφορές
του λόγου, μετατίθεται σε ό,τι συνιστά την προϋπόθεση του λογίζεσθαι. Είναι τα
πρώτο και αιώνιο ξάφνιασμα της αναδυόμενης συνείδησης η οποία, πριν λογισθεί
και αγκαλιάσει την πραγματικότητα με το λογισμό, φέρει τα ίχνη της σχάσης θα
λέγαμε, του ανήκειν ταυτόχρονα στον έγκοσμο βίο, αλλά και στην άχρονη αφετηρία,
στο μεταίχμιο δηλαδή έγχρονου και αιώνιου. Ήδη, χωρίς να αναιρεί την
πραγματικότητα η οποία δωρίζει τον κόσμο των εννοιών, συνειδητοποιεί πως
υπάρχει πέρα απ’ το έγκοσμα υπάρχειν, ο κόσμος των αρχετύπων που δεν είναι
μυθομανίες, αλλά έμμυθα εκφρασμένη η άρρητη αλήθεια του όντως υπάρχειν.
Πρόκειται για ρωγμή στον ειδωλικό κόσμο των εσαεί
μεταβαλλομένων καταστάσεων οι οποίες, το γνωρίζουμε, παράγουν εσαεί και ενίοτε
με φρικτό τρόπο τα ιστορικά ειδωλοποιημένα σχήματα-ψεύδη. Ήδη, μπορούμε να
κατανοήσουμε πως το τραγικό ‘’προηγείται’’ των τραγωδιών, οσοδήποτε κλασικών.
Οι τελευταίες παραστατικοποιούν τραγικές καταστάσεις τις οποίες όμως αδυνατούμε
να κατανοήσουμε χωρίς την τραγική αφετηρία, χωρίς δηλαδή τη συνειδητοποίηση του
άχρονου το οποίο στην ανθρώπινη ύπαρξη καθοράται ‘’αιχμάλωτο’’ της κοσμικής
τάξης ή αταξίας με συνέπεια τις τραγικότητες.
Αρχέτυπα επομένως δεν είναι παρά η κύρια ανάμνηση
της έκπτωσης στο έγχρονο το οποίο όμως κοσμείται με τη σφραγίδα του άχρονου.
Αυτή η αρχετυπική αλήθεια που δεν είναι ειδωλική αλλά οντική και
διαζωγραφίζεται στις αρχέγονες μυθικές διηγήσεις όλων των λαών. Είναι
οικουμενική και διανοίγει τις προϋποθέσεις της έμμυθης-συμβολικής πρόσληψης του
αληθεύοντος. Είναι ο κρύφιος λόγος και όχι ο ειδωλικός που παράγει πλάνες και
ψεύδη που συνιστούν την τραγωδία-τραγωδίες των ψυχών και της ιστορίας.
*
Ο μυθοδίαιτος λόγος επομένως είναι πάντα συμβολικός
και εδώ ακριβώς κορυφώνεται το μήνυμα του στοχαστή. Η συμβολική έκφραση δεν
είναι έκφραση της φαινόμενης πραγματικότητας, αλλά έκφραση του
πνεύματος-αλήθειας και αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση ελευθέρωσης πραγματικής
δηλαδή ελευθερίας. Ας όμως δεν προσέξουμε τη ριζική διαφορά ανάμεσα στο τραγικό
που σφραγίζει το υπάρχειν χωρίς να το καταβυθίζει και στις τραγωδίες,
παραμένουμε απλοί θεατές σημαντικών επιτεύξεων χωρίς να εισδύουμε στο
αναδυόμενο μήνυμα που είναι πάντα συμβολικό, έμμυθο και αποκαλύπτον.
Οδηγούμαστε επομένως στον κόσμο του πνεύματος,
γνήσιο απότοκο της έμμυθης κατάστασής μας και αποκαλυπτικό σημείο της οντικής
μας φύσης η οποία με μόχθο και πάθος απεργάζεται την έγκοσμη, την ενθαδική μας
αιωνιότητα, την πλήρωση της πρώτης χαρμικής και επιφωνηματικής μας κραυγής του
υπάρχειν μας στον έγκοσμο βίο.
Νίκος
Μακρής
[1]
Η ζωή αποκτά μια συμπαγή ενθαδική αιωνιότητα: η αιχμή του τραγικού, η εμπειρία της, που αποτελεί προϋπόθεση ανακατάληψης, η οδύνη
(όλοι οι πνευματικοί πολιτισμοί έχουν βλαστήσει από το έδαφος της οδύνης, Τα Μήλα των
Εσπερίδων, Imago, 1984, σελ. 66),
[2]
Πρώτη
και στοιχειώδης πράξη του πνευματικού ανθρώπου είναι να υπερβεί τα όρια της
καθημερινότητάς του. Η καθημερινότητα δημιουργεί ένα πυκνό πλέγμα από αυτονόητες βεβαιότητες που εμποδίζουν το
βλέμμα να πάει στον πίσω κόσμο που κρύβουν…Η θαυμασιότης της υπάρξεως
επιβάλλεται να έχει εξίσου θαυμασιώδες τέλος (Ο Φωτισμός του ανθρώπου,
σελ.43,141).
[3]
Περί του τραγικού, σελ. 31. Πηγή του τραγικού είναι
η ίδια η ύπαρξη, σελ. 35. Τούτο σημαίνει πως τα καθέκαστα της Τραγωδίας είναι
σύμβολα και όχι ιστορικές πραγματικότητες… Η Τραγωδία είναι πραγματικότητα του
πνεύματος.
(Περί του τραγικού, σελ. 75 (μύθος και ιστορία).
[4] Η ρίζα του τραγικού δεν είναι το ίδιο το τραγικό,
όπως η ρίζα του δένδρου δεν είναι ο καρπός του… Περί του τραγικού, σελ. 31.
[5]
Ο
κόσμος ο απέραντος αναιρείται σε κάθε σημείο του. Ο χρόνος ο ατελεύτητος
αναιρείται σε κάθε στιγμή του (Η Τραγωδία της Ιστορίας, σελ.29).
[6]
Πηγή του τραγικού είναι η ίδια η ύπαρξη, σελ. 35
Τούτο σημαίνει πως τα καθέκαστα της Τραγωδίας είναι σύμβολα και όχι ιστορικές
πραγματικότητες… Η Τραγωδία είναι πραγματικότητα του πνεύματος. (Περί του
τραγικού, σελ. 75 (μύθος και ιστορία).
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου